In de goeie ouwe tijd werd er nogal eens getoffeld. Toffelen, dat is Brabants voor: een volksgericht houden, massajustitie of publiekelijk straffen. De mensen leefden toen in een erg klein wereldje. Er was het eigen gezin, er was de buurtschap..... en dan had je het gehad. Daar was natuurlijk ook nog de pastoor en de baron, de schepenbank, het doortrekkende ruitervolk, maar dat was allemaal een andere wereld, waar je beter ook niet te veel mee te maken moest hebben.

In die kleine wereld van de buurtschap bestond geen privacy. Men vormde een kleine stam waar iedereen verantwoordelijk was voor iedereen (heel positief) en waar geen ongewoon gedrag kon worden geduld. Men deed zoals men iedereen altijd had zien doen, afwijken daarvan was niet goed. De ongeschreven wetten hadden in hoge mate van doen met de oude huwelijksnormen, en bleven tot in de 20e eeuw overeind. Overspel, een kind verwekken, mishandeling van familie, waren redenen om te toffelen.

Ons Moeder, Ant Trompen, geboren in 1894, heeft vroeger verteld over een vage herinnering, over iets wat haar ouders, mijn grootouders ooit vertelden: iemand werd door de buurt met geweld voor de ploeg gespannen en gedwongen die te trekken. Maar het fijne wist ze niet meer. Dat voor de ploeg spannen kwam in de Meijerij nogal eens voor.

Op vastenavond 1780 werd de hoedenmaker Jan van den Hout uit de Nieuwlandstraat voor de ploeg gespannen door als vrouwen verklede Tilburgers, omdat hij zijn vrouw mishandelde. Van den Hout "had het soms niet al te vast" (hij had ze niet alle vijf bij elkaar) zei men toen, en ene Adriaan Hoecken vond de "Meijereijsche straffe" dan ook onbehoorlijk en zei tegen een zekere Toon dat het niet braaf was voor een jong mensch, om een onnozel mensch zo te mishandelen.

Maar niets was zo gevaarlijk, als de meute haar plezier te ontnemen......Er werd geroepen "Het is spijtig dat we voor Van Gils zijn knecht zouden moeten uitscheijden" en Hoecken kreeg een pijnlijke klap met een zwepensteel.

Maar deze volksgerichten kwamen niet meer van pas, zo dicht bij de Markt. De schuldigen moesten voor de schepenbank verschijnen.

In Udenhout trok op 22 juli 1786 een troep mensen, onder het maken van ketelmuziek, door de Slimstraat. Een vrouw, die bekend stond als bijzonder potig, werd, onder hevig verzet, uit haar huis getrokken en voor de ploeg gebonden. Ze moest, doorlopend geslagen, een tocht maken door het dorp en werd twee keer in de sloot gegooid. Toen zij tenslotte vergiffenis vroeg aan haar man, voor haar potige optreden, werd ze met rust gelaten.

In 1858 liep het voor een stel toffeleers slecht af. Een menigte trok in Tilburg naar het huis van Hendrikus Mandos. Maar vóór het getoffel kon beginnen, waren er de marechaussee en de politie. Die werden toen bekogeld met stenen, waarop elf jongelui werden opgepakt, die allen een jaar gevangenisstraf kregen.

Getoffeld werd er tot in de jaren dertig van de 20e eeuw, o.a. in Haaren, Oisterwijk, Berlicum, Beek en Donk, na de oorlog zelfs nog in ons goeie Heukelom......Het toffelen is overigens een deel van een groter pakket oude gebruiken rond de sociale controle. Tot heden toe heeft stand gehouden het "verbouwen" van de inrichting van een pas getrouwd stel, waarbij alles in het ongerede gemaakt wordt. En het losschieten van de bruid vindt nog plaats, in een kleine, weinig wisselende gemeenschap. Maar die zijn er niet veel meer

In de oudste bekende vorm waren in dit pakket Sociale Controle ook heksen- en ketterjacht aanwezig. En er. is overigens één variant die wel heel nadrukkelijk de voortzetting is geweest van het toffelen: het, onder publieke deelname ophalen van N.S.B-ers bij de bevrijding in 1944/45. Wat daarbij gebeurde, was vaak ten hemel schreiend.

Anton van de Wiel

Bronnen o.a.: Van Heidorp tot Industriestad - Tilburg, stad met een levend verleden - Brabants Dagblad 08-11-88, "Taofelen in Brabant"
Afbeeldingen: Een paar leuke heksenprenten. Maar heel lang geleden was het niet leuk.