Bij de combinatie van Tilburg en kunstschilder denk je automatisch aan Vincent van Gogh (1853-1890). Maar hier geboren en zijn jeugd hier doorgebracht heeft een ‘opvolger’ van Vincent, de Tilburger Theo Swagemakers (1898-1994), die recht heeft op een wat bredere bekendheid. Hij heeft zelfs een eigen museum in Haarlem. Waarom eigenlijk niet in Tilburg?

Zoals de naam al doet vermoeden is Theo inderdaad een afstammeling van de bekende familie van wollenstoffenfabrikanten. In dit geval van Swagemakers-Caesar aan de huidige Gasthuisring. Hij was de oudste zoon van Daniël A.M. Swagemakers (1873-1933) en Maria J.C. van Roessel (1873-1916), de dochter van A.H. van Roessel, ‘bierbrouwer en herbergier’ op de Heuvel.

Bij de oudste zoon was het gebruikelijk dat die te zijner tijd vader ging volgen in het bedrijf, zonder dat er veel aandacht was voor eventuele andere ambities van zoonlief. Zo ook Theo, die in het schooljaar 1918/1919 nog stond ingeschreven bij de Textielschool.

In Theo’s eigen woorden:

‘Op mijn vijfentwintigste besloot ik tenslotte de fabriek achter me te laten en me volledig te wijden aan het schilderen. Toen dacht ik: ze kunnen me de pot op. Bovendien had ik een broer Johan, die voor notaris studeerde terwijl hij liever fabrikant wilde worden. Dat kwam mooi uit. Mijn moeder, de liefste vrouw die ik ooit gekend heb en die maar 42 jaar is geworden, wilde op haar sterfbed nog mijn nieuwste schilderijen zien. Ik heb het een jaar of vijf in de fabriek uitgehouden, toen zei ik tegen mijn vader: Ge hoeft mij voorlopig alleen maar voorlopig het loon van een werkman te geven, dan ga ik schilder worden.

Nou was schilder worden in die jaren rond 1920 in Tilburg net zo erg als de vlakte op gaan. Mijn vader was erg teleurgesteld maar hij was een goei mens en betaalde mij dat werkmansloon. Dat was niet veel toen maar ik heb hem nooit om méér geld gevraagd. Ik ben in Brussel aan de Académie des Beaux Arts gaan studeren, drie jaar.’

In 1926 vervolgt hij zijn opleiding in Parijs, waar hij o.a. optrekt met schilder Kees van Dongen en beeldhouder Zadkine.

Nu kunnen wij zijn ontwikkeling al voor een deel gaan volgen in de Tilburgse kranten van toen. In oktober 1927, hij is dan 28 jaar oud, houdt hij zijn eerste expositie in Tilburg (afb. 1) in de zaal van kunst- en boekhandel ‘Triborgh’ , Stationsstraat 31. De journalist die de expositie aankondigde durfde het niet aan om al te lovend te schrijven over de jonge Theo Swagemakers (zie voetnoot).

Theo blijft Tilburg trouw, met latere expositie hier in 1936, 1941, 1948, 1959 en 1979. Deze laatste expositie in aanwezigheid van Theo Swagemakers was  bij kunsthandel ‘De Heer’ in de Nieuwlandstraat 40 en werd geopend door burgemeester Letschert.

Van de honderden schilderijen, zijn die van zijn portretten het meest bekend. Zo heeft hij van de koninklijke familie, zes portretten geschilderd van Juliana, naast portretten van de vier prinsessen samen, van Bernhard en van Beatrix. De Hofschilder noemde Max Tailleur hem eens.

Hier in Tilburg is in het Paleis het portret van koningin Beatrix van hem te bewonderen.

Gezien zijn bekendheid, van jongs af aan, als portretschilder koos Theo in 1932 voor Amsterdam als woonplaats waar hij in 1933 trouwde met Elly Haaksma, dochter van een Resident uit Nederlands Oost Indië.

In 1959 werd hij benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje Nassau.

Naast de leden van het Koninklijk Huis portretteerde hij kerkvorsten, industriëlen en bankiers, maar ook collega's, vrienden en zijn vrouw Elly en hun enig kind, Victor. Als portrettist was hij zeer geliefd en bijgevolg zeer gevraagd: er zijn zo'n elfhonderd portretten van zijn hand bekend. Naast werk in opdracht schilderde en aquarelleerde hij landschappen en zeegezichten, doorgaans tijdens vakanties. Zo schilderde hij kruisbeelden, Mariabeelden en beelden van andere heiligen. Tijdens vakantiereizen in de zuidelijke landen legde hij kerkjes, kapelletjes en kerkhoven vast in aquarellen. Het meest productief was Swagemakers als schilder van stillevens.

Vijf jaar na zijn overlijden, in 1999 is in Haarlem het Theo Swagemakers Museum geopend. Nu met een vaste beschikking over 275 olieverfschilderijen, aquarellen en tekeningen (portretten, stillevens, landschappen en zeegezichten), waarvan 50 schenkingen en  50 langdurige bruiklenen. Daarmee is het mogelijk om per jaar 3 keer een wisselende tentoonstelling van zijn werken te houden.
In een bijzonder pand uit 1842.
Op de sfeervolle zolder van het museum is zijn atelier ondergebracht met een rijke verzameling persoonlijke bezittingen, met name uit zijn jeugd in Tilburg !

 Met dank aan het Swagemakers museum in Haarlem (www.swagemakersmuseum.nl).

Afb. 1. Tilburgsche Courant van maandag 31 oktober 1927.
Afb. 2. Zelfportret
Afb. 3. Theo Swagemakers op latere leeftijd (Foto Tjerk Souverijn)
Afb. 4-7: Enkele kopieën van uitnodiging voor tijdelijke exposities in het Theo Swagemakers museum.