Onder de patriotten die in Tilburg op het einde van de 18e eeuw een nieuwe wind deden waaien, bij de ondergang van het Hollandse Oranje-bewind, springt de naam van Adriaan van der Willigen naar voren. In de pik-orde van de Tilburgse "sansculotten" in de revolutietijd kwam Adriaan vdW op de tweede plaats, na zijn vriend Pieter Vreede. Over deze Pieter Vreede heb ik een artikel geschreven in het project www.geborenin1809.nl, waarin hij, als grootvader, toevallig precies past (doorklikken in hoofdstuk Pauline Francoise Vreede naar Pieter Vreede).

Zoals meer van zijn geestverwanten was Adriaan vdW geen Tilburger, geen Brabander, geen Katholiek. Hij is geboren in Rotterdam op 12 mei 1766 in een streng Gereformeerde en Oranjegezinde familie. Toen zijn moeder stierf werd de opvoeding overgenomen door haar zuster in Haarlem, die getrouwd was met een patriot. Zijn eerste schooljaren bracht hij door in Haarlem, toen moest hij terug naar Rotterdam.

Om te ontkomen aan de autoritaire en Calvinistische sfeer in het ouderlijk huis nam Adriaan in 1785 dienst in het leger. Hij maakte de strijd met de Pruissen in 1785 mee, die korte metten met de patriotten maakten, en werd volslagen patriottisch en anti-oranje gezind. Hij werd in 1788 lid van een Bossche vrijmetselaarsloge. In 1792 vestigde hij zich in Tilburg, toen een schuilplaats voor patriotten. Hier sloot hij vriendschap met radicalen zoals Pieter Vreede en Cornelis den Tex. Door deze connecties raakte Adriaan betrokken bij de strijd voor de bevrijding van Bataafs Brabant. Hij werd lid van de Vaderlandsche Sociëteit met de prachtige naam: "Staats Braband, moe van slaaverny, verklaart in 't eind zig zelven vry !"

Hij was lid van het Corpus, dat was het geheel van hen, die op enigerlei wijze bij bestuur/zorg van de gemeente betrokken waren. Met zijn geestverwanten bereidde hij een omwenteling voor, die de steun van de revolutionaire Fransen zou moeten krijgen. Toen dezen bij hun opmars hier in de buurt kwamen ging Adriaan naar het Franse hoofdkwartier, in Alphen, met een brief van het corpus. Met een afdeling huzaren keerde Adriaan terug in Tilburg, waar meteen aangelegd werd bij herberg "de Gouden Zwaan"van Dionysius Botermans.......

In de daaropvolgende dagen was Adriaan onder andere betrokken bij de zorg voor gewonden van de schermutselingen rond Tilburg. Daarbij deed zich een incident voor, dat al iets aanduidde inzake zijn karakter en latere leven. Bij de gewonden was ook een "emigrant" (een koningsgezinde Fransman, die, gevlucht zijnde, aan vijandige kant vocht). De Fransen maakten jacht op hen en ze gingen zonder pardon tegen de muur. De goeie Adriaan liet de emigrant ontsnappen en kwam meteen in de problemen........Hij werd door de Fransen van verraad verdacht, en het duurde even voor de zaak toch nog met een sisser afliep. Later heeft hij meer emigranten, waaronder priesters en nonnen stiekum toegelaten. Geld, dat ze van hun familie toegestuurd kregen, liet hij aan hemzelf adresseren, zodat hun namen onbekend bleven.

Tilburg was nu even niemandsland met zware inkwartieringen en ruwe voorhoede-troepen. Bovendien brak in Tilburg en Goirle de "roode loop"uit. Een zeer besmettelijke ziekte waardoor in 1794 hier rond de 400 dodelijke slachtoffers gevallen zijn.

Bij de komst van de Fransen vluchtten met name de predikant, twee gereformeerde schoolmeesters, de graaf en de gravin Van Hogendorp en twee schepenen. Door de aanstelling van J. Verbunt en P. Brouwers had Tilburg nu eindelijk weer Katholieke schepenen. Maar toen daarna in april Pieter Vreede en Adriaan van der Willigen, twee Protestanten, ook in het college gekozen werden, vond "het gisteluk", zoals wij hier de geestelijkheid vanouds noemen, dat dit wel een beetje ver ging........

Evenwel, op 21 juni werd Adriaan vdW ook gekozen tot drossaard. De gevluchte Heer van Hogendorp had, op grond van zijn oude rechten, intussen een ex-officier van Franse afkomst tot drossaard benoemd......maar de klok was verzet en Van Hogendorp's kandidaat werd "deftig door den braaven Van der Willigen van 't stadhuis gezet !" Dat was de fluwelen revolutie van toen en van hier !

Adriaan vdW schreef in zijn Tilburgse tijd toneelstukken en gedichten, veelal van moraliserende aard. Een liefhebberij-komedie, mede door hem opgericht gaf voorstellingen in de avonduren. Naast actuele revolutionaire onderwerpen behandelde hij (de schande van) standsverschil, de slavernij (daarmee wisten ze toen niet goed raad), afpersing van het volk, enz. Toen zijn uittreding voor de deur stond schreef hij een satire op de Gelijkheid: toen een kanarie van een gravin in de rui was, liet ze al haar kanaries kaalplukken !

Het lukte ook hem niet in Tilburg om het Katholieken en Protestanten naar de zin te maken. De Katholieken wilden de Heikese kerk terug, maar dan hadden de protestanten niets. En ook raadhuis en gevangenis, beide ondergebracht in kerk en toren, moesten eigenlijk meer ruimte hebben.

In augustus 1795 werd hij als "plaatsvervangend provisioneel representant" van Bataafs Brabant afgevaardigd naar de centrale vergadering in Den Haag, waar de Nationale Vergadering werd geproclameerd.. Hier hield hij een krachtig pleidooi tegen het weigeren van Amsterdamse Joodse gecommitteerden ("NB omdat ze Jooden waren waartegen ik my echter met vrucht hielp verzetten"!)

Bij de radicale staatsgreep in Den Haag van 1798, waarbij o.m zijn vriend. Pieter Vreede lid van het Uitvoerend Bewind werd, kreeg Adriaan vdW te horen dat ook hij een voorname post zou krijgen. Adriaan, die kritisch tegenover het nieuwe radicale bewind stond, gaf te kennen dat hem "zulks gantsch niet aangenaam zou zijn." In de kwartiersvergadering van Oisterwijk liet hij zich fel uit over dit Bewind.

In 1799 werd Adriaan betrokken bij de rellen in Tilburg bij de invoering van de loting voor de dienstplicht. Er werd geplunderd, ruiten werden ingegooid, er was brandstichting. Hij werd bedreigd maar ging in een "ontzagwekkende houding" voor zijn huis staan. Met de hulp van gewapende Bossche burgers werd de orde hersteld. Maar het was een rol die hem niet erg lag.

Toen in 1801 door een staatsgreep, in het geheim door de Fransen gesteund, het bewind veranderde - waarmee de revolutionaire tijd bij ons eigenlijk eindigde - legde hij zijn funktie van drossaard neer per 1 januari 1802. Wat hierna volgde (het regiem Schimmelpenninck, het koningrijk Holland, de inlijving bij Frankrijk) strookte niet meer met zijn gevoelens.

De rest van zijn leven was een tijd van reizen en schrijven, en het is waarschijnlijk de mooiste tijd van zijn leven geworden .Zijn geliefde Haarlem werd zijn vaste uitvalsbasis, voor Tilburg was hij eigenlijk min of meer een voorbijganger. Naast o.a. reisbeschrijvingen werd zijn voornaamste levenswerk de deelname aan een Geschiedenis der vaderlandsche schilderkunst vanaf de 18e eeuw.

Aanvankelijk financieel onafhankelijk, maar verarmd door de "tiërcering" van de interest van de staatsschuld, moest hij wel schrijven, hij deed het verdienstelijk, maar bepaald beroemd is hij niet geworden. Zover we weten is hij nooit getrouwd geweest.

Ook bij een "voorbijganger", die echter in zijn revolutionaire jaren zoveel voor Tilburg betekende, horen we ons oprecht te interesseren voor zijn laatste jaren. Hij kreeg toen last van voetjicht en was vanaf 1838 gekluisterd aan zijn stoel. Maar volgens getuigen bleef hij lachen en verveelde zich nooit. Hij overleed op 17 januari 1841.

Anton van de Wiel

Bronnen:
Lia van der Heijden: Adriaan van der Willigen (Brabantse biografieën, 1999)
Van Heidorp tot Industriestad (1955)
Tilburg, stad met een levend verleden (2001)
Pierre van Beek, in Nieuwsblad vh Zuiden (10-02-1973)
J.A.A.M. Pieterse: Adriaan van der Willigen, 1766 - 1841 (De Lindeboom, Jaarboek 1985/86)

De afbeeldingen: Afb. 1 en 2: Adriaan van der Willigen - Afb. 3: Volksfeest op 19 mei 1798 -
Afb. 4: Zijn laatste levenswerk.