Struikrovers in Bommelskonte (1)

  • Datering van de gebeurtenis: 1e helft 18e eeuw


Marieke, waar ik alweer ruim 40 jaren mee getrouwd ben, komt uit Bergeijk, dat ligt diep in de Kempen, in het Teutenland. Als de kinderen destijds aan haar vroegen, waar ze weer naar toe ging, zei ze wel eens in haar Bergeijkse Tilburgs: "Nor Bommelskonte. Da li drie uurre boven de hel!"
Ook hier in de buurt is de gegeven localisering van Bommelskonte vanouds bekend. En uit Google blijkt dat de spreekwoordelijkheid van BK zelfs landelijk bekend is.
In het Woordenboek der Nederlandsche Taal wordt verondersteld dat Bommel een oude volksnaam voor Duivel is en dat BK eigenlijk de ingang van de onderwereld is, een plaats waar het niet pluis is en waarheen men iemand verwenst. "Hij gaat naar BK, 3 uren boven de hel, waar de honden met hun gat blaffen", d.w.z. hij gaat zijn verderf tegemoet.

In 1760 tekende de landmeter Diederik Zijnen een kaart van de heerlijkheid Tilburg en Goirle, waarop, tussen het Craijven en de toenmalige Postelstraat, boven de Hasselt, een toponiem "Bommel konte" vermeld is. Dat is dus boven het Wilhelminakanaal, waar nu het industrieterrein Kraaiven ligt.

Diederik Zijnen tekende op zijn kaart één huisje bij BK, dus het was een heel klein gehucht. Maar hier stond 300 jaren geleden de herberg van Adriaan Huismans, waar leden van een beruchte struikroversbende, genaamd de "Muscoviters", hun roofbuit heenbrachten.
Met groepjes van een man of zeven werden huizen overvallen en leeggeroofd, langs de weg werden reizigers overvallen en uitgeschud. Maar als een slachtoffer zeer weinig bij zich had, mocht hij vaak ongemoeid doorgaan!
Adriaan Huismans bracht de gestolen waar op een kar naar Den Bosch om te verkopen. Tot hij gepakt werd en in Den Bosch opgesloten; samen met een spitsbroeder, Heintje Woesten, ook een Muscoviter, wist hij uit te breken.
De Muscoviters hadden nog een schuilplaats, bij Sterck Hermen, waarschijnlijk aan de Heikant.

Wie waren die "Muscoviters" en hoe verging het hen? Hier een bloemlezing van hun wel en wee, in Tilburg en Heusden, vanaf 1707.
In dat jaar werden tot de galg veroordeeld: Jan Donders ("Butte Willekes"), Adriaan Rouws uit Mol, Cornelis Pieter Gijsberts ("Klein Keeske") en Jacob de Smith uit Husingen bij Brussel.
Geradbraakt werden Willem Christiaanse uit Gent, de leider van de bende, en Willem Willemsen ("de schele heiden")
Gegeseld en gebrandmerkt werden Anna ("de oude ekster"), de heidin (=zigeunerin) Adriana Reijniers en Catharina Janssen uit Minderhout ("Zwarte Kaat", de vrouw van genoemde Willem Christiaanse).Gernoemd worden nog "Prins Willem"uit Holland, een lange blonde jongen, Jan Brienen, door de benen geschoten en daaraan gestorven, Catharina Jacobs, een in het leger geboren landloopster, Jacobus Quotenz, die viool speelde en later in Nijmegen werd geradbraakt, evenals Anthonie Jansen. Dan nog wat bijnamen: Berend de Platvoet, Jan de Waal, Kobus de Leurder, Krist de Schoenlapper, Willem de Student, Willem de Kwakzalver en Bastiaan met de lamme hand......
Tenslotte de 19-jarige Jan Peters ("Jan Schrok") uit Brussel waarvan de processtukken bewaard zijn gebleven, geradbraakt 24 augustus 1708. Met zijn "complicen" had hij veel geweldenaryen en plonderingen op de publicque wegen gedaen. Heeft ook verschyde huysplonderingen gedaen en menschen gebonden, in de kelders geworpen en andere geweldenaryen meer.

Rond 1712 waren de meeste bendeleden terechtgesteld en de overlevenden naar het leger of naar het buitenland gevlucht. Tilburg was voorlopig van deze plaag verlost; maar uit het voorgaande moge het duidelijk zijn dat het toponiem "Bommelskonte" niet zo maar uit de lucht gevallen is......


Afbeelding: gravure, Atlas van Stolk, 1724. Misschien was dit de politie-inval in de herberg van Adriaan Huismans....?

Wordt vervolgd.