Tastbaar Geheugen van Tilburg: (Post)koloniaal Verleden van de stad
Mijn naam is Tommy van der Loo, kunstenaar met wortels in Udenhout en op Curaçao. Mijn moeder komt van het eiland, mijn vader uit Brabant. Als kind kreeg ik verhalen te horen over mijn opa, Alexander Hooi, geboren op een voormalig slavenerf in Bandabou, Curaçao. Hij groeide op in een systeem dat 'paga tera' werd genoemd – formeel geen slavernij meer, maar nog nog altijd gekenmerkt door afhankelijkheid en armoede, bedoeld om goedkope arbeid voor de plantages in stand te houden. Hij had naar eigen zeggen nooit ver kunnen komen zonder de Fraters van Tilburg. Dankzij hun onderwijs kon hij leren, studeren en werd hij uiteindelijk chef van de recherche op het eiland.
"Mijn opa zei altijd: onderwijs is de weg naar vrijheid."
Dat is één kant van het verhaal. De andere kant ontdekte ik pas veel later. Toen ik als kunstenaar de kans kreeg om een documentaire te maken over mijn werk – met subsidie van het Mondriaanfonds en het Tilburgs Mediafonds – werd ik geconfronteerd met voorwaarden: het moest gaan over het slavernijverleden én een duidelijke link met Tilburg hebben. Dat bracht me bij de Fraters van Tilburg. Want zij waren de schakel tussen mijn familiegeschiedenis en de missiegeschiedenis van deze regio.
Mijn onderzoek bracht me naar archieven. Daar stuitte ik op een object dat me niet meer losliet: een keramieken spaarbus uit de kerk, een zittend zwart jongetje met een gleuf in zijn hoofd. Bovenop stond een stereotype aanduiding. Als je er een muntje in gooide, knikte het hoofd dankbaar. Dit beeld bracht alles samen: stereotypering, religieuze symboliek, goedbedoelde onderdrukking.
"Dat beeld maakte mij misselijk. En toch begreep ik waar het vandaan kwam. Juist daarom wilde ik het hergebruiken, als kritiek, niet als nostalgie."
Ik maakte een houten sculptuur gebaseerd op dat object, maar in plaats van een muntgleuf, vroeg ik mensen hun verhaal op te schrijven. In stilte. Anoniem. De brieven gingen in het hoofd van het beeld. Ik nam het mee naar Curaçao, waar ik in het Curaçaos Museum een solotentoonstelling kreeg. De reacties waren uiteenlopend. Sommigen herkenden de dubbele ervaring, de dankbaarheid én de pijn. Anderen vonden het beledigend. Er werd zelfs gezegd dat ik de Fraters moest beschermen, niet bekritiseren. Maar ik geloof dat er pas echt eerbied is als je het hele verhaal vertelt.
Naast het houten beeld maakte ik een video-installatie over de Fraters op Curaçao. De beelden zijn rauw: scholen, kinderen, kerkelijke rituelen. Maar ook: quotes over seksueel misbruik, stille verwijzingen naar verloren jeugd. De katholieke missie bracht onderwijs – dat is waar. Maar ook hiërarchie, bekering, superioriteit, en soms misbruik. En dat verhaal moet verteld worden.
"Kunst hoeft niet te pleasen. Kunst mag schuren. Zeker als het over geschiedenis gaat."
In mijn atelier ben ik begonnen aan een nieuw beeld: Pater Noster. Een menselijk figuur vastgeketend in een rozenkrans. Het is nog in was, de uiteindelijke versie wordt uit eikenhout gesneden. Het beeld stelt de beklemming van opgelegd geloof voor. Niet alles wat lijkt op een omhelzing is veiligheid. Soms is het ook een wurggreep.
Wat dit alles met Tilburg te maken heeft? Alles. De Fraters van Tilburg zijn daar nog steeds. Hun geschiedenis loopt van het klooster in de stad tot mijn familie op het eiland. Hun intenties waren soms nobel, maar hun daden zijn niet vrij van kritiek. Met mijn kunst wil ik die spanning zichtbaar maken. En hopelijk opent dat ruimte voor gesprek, herstel en eerlijkheid.
Tijdens de gesprekken op Curaçao merkte ik hoe gevoelig dit onderwerp blijft. Mensen waren geraakt, maar ook terughoudend. Sommige oudere bezoekers wilden niet spreken, maar brachten wel voorwerpen of herinneringen mee. De kracht van beeldtaal is dat ze ruimte laat voor stilte én voor confrontatie. Mijn hoop is dat het beeld niet alleen iets losmaakt in musea, maar ook in mensen thuis – hier, en daar.
Objectomschrijving sculptuur The price of spices in de tentoonstelling Tastbaar Geheugen van Tilburg dat op 13 november is geopend in TijdLab, de LocHal, Tilburg.
Voor de Keti Koti herdenking en viering in Eindhoven maakte Tommy van der Loo dit jaar een tijdelijk slavernijmonument. Het beeld is gesneden uit massief eikenhout en bedekt met een laag specerijen: koffiebonen, peperbollen, steranijs en kruidnagel. Al deze specerijen verwijzen naar het koloniale verleden van Nederland en werden door Nederland verhandeld over de hele wereld. Dit ging gepaard met mensonterende omstandigheden als slavernij, uitbuiting en onderdrukking.
Objectomschrijving 1 – Sculptuur gebaseerd op missiebus: Houten beeld naar voorbeeld van een katholieke collectebus met een knikkend hoofdje, bedoeld om geld in te zamelen voor missiegebieden. Tommy's versie is uitgehold, met een open hoofd waarin persoonlijke verhalen anoniem konden worden achtergelaten. Het object stelt vragen over stereotypering, beeldvorming en de balans tussen hulp en hiërarchie.
Objectomschrijving 2 – Video-installatie: Beelden uit archieven en interviews met getuigen over de rol van de Fraters van Tilburg op Curaçao. De installatie onderzoekt de spanning tussen emancipatie via onderwijs en structurele ongelijkheid, religieuze indoctrinatie en seksueel misbruik.
Objectomschrijving 3 – Pater Noster: Wassen model van een beeld in wording. Een mensfiguur verstrikt in een kralensnoer van een rozenkrans, symbool van katholieke gebedsdiscipline. Het beeld verkent hoe religieuze symbolen kunnen omslaan in onderdrukking. Wordt gesneden uit eikenhout.
Dit verhaal maakt deel uit van een reeks persoonlijke objectverhalen over de missiegeschiedenis in Tilburg en haar koloniale erfenis. De verhalen zijn verzameld tijdens een publieksavond georganiseerd door Stadsmuseum Tilburg en Beyond Walls.
